اسم این مطالب را بگذار «انتخابات و چند نکته‌ی حکیمانه‌ی قرآنی و ولایی.» این نکات را در چند بند خدمت شما و دوستان تقدیم می‌کنم:

1- استاد مطهري در شماره هفتاد کتاب داستان راستان. ماجراي جالبي نقل می‌کند. ابواسحاق صابی از ادیبان قرن چهارم هجری است. او دارای دین صابی بود که توحید را قبول دارند ولی معتقد به نبوت نیستند. او در ماه رمضان به احترام مسلمانان روزه می گرفت و از قرآن هم زیاد حفظ داشت. جالب آن است که ابواسحاق با سید رضی، جامع نهج‌البلاغه، دوست و رفیق بودند و وقتی ابواسحاق از دنیا رفت سید رضی قصیده‌ی زیبایی در رثای او سرود. بعدها بعضی از کوته بینان سید را سرزنش کردند که کسی مثل تو که ذریه‌ی پیامبر است، شایسته نبود که مردی صابی را که منکر ادیان بود مرثیه بگوید و از مرگش اظهار تاسف کند. سید گفت من به خاطر علم و فضلش او را مرثیه گفتم و در حقیقت علم و فضل را مرثیه گفتم.

این دو داستان که نظیرش فراوان است عرض کردم تا بگویم خدا به ما هم توفیق بدهد که مثل این بزرگان اهل شرح‌صدر و بزرگواری و آزادگی باشیم و نه این‌که همدیگر را تحمل کنیم، بلکه با وجود اختلافات، یک‌دیگر را دوست بداریم. چون شیطان به تعبیر قرآن اهل «یوقع بینکم العداوه و البغضاء» است و هیچ چیز بیش از این محبت‌ها او را به خشم نمی‌آورد.

2- نکته‌ی حکیمانه‌ی دیگر آن است که خدای نکرده ناخودآگاه و در سویدای اندیشه‌مان معتقد به نظریه‌ی جاهلی «الحق لمن غلب» نباشیم. نه پیروزی کسی در این میدان نشان حق بودن اوست و نه شکست کسی نشان باطل بودنش. هرچند البته شاید پیروزی یک شخص به اراده‌ی الهی گوشمالی کسانی هم باشد.

از طرف دیگر به اصطلاح «کری» خواندن هم کار کریمانه‌ای نیست، بلکه کار بچه‌هاست!! این کار دور از جوانمردی و فتوت است، نمی‌دانم: شاید جز درباره‌ی کسی که رسم مروت را فرونهاده باشد. اگر هم گروه پیروز از رقیب خود گله‌ای دارد جوانمردی آن است که این سخن امیرالمؤمنین مورد توجهش باشد: «إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّكَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُكْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَيْه»

هرچند «که در مشایخ شهر این سخن نمی‌بینم!!» اما ان‌شاءالله هر گروهی پیروز این میدان می‌شود به این اصل اخلاقی توجه کند، البته پیروز واقعی کسی است که به وظیفه‌اش عمل کند و انصاف بورزد و از حدود تقوا تجاوز نکند و به مخالف خود نسبت‌های ناروا ندهد و فقط بر زشتی‌ها انگشت ننهد و نیکی‌ها و ارزش‌های رقیب و مخالف خود را هم ببیند.

3- دوست خوبم! من به این رهنمود حکیمانه‌ی قرآنی بسیار معتقدم که: «كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُون‏» و «كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى‏ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُون‏»

هر یک از ما به آنچه باور داریم خوشحالیم، ولی حکیمانه که بنگریم می‌بینیم مانند کسانی هستیم که در داستان حکیمانه‌ی مولانا در مثنوی در شب تاریک بر فیل دست می‌کشیم و هر یک از نظرگاه خود آن را وصف می‌کنیم و به قول مولانا: «از نظرگه گفتشان شد مختلف         آن یکی دالش لقب داد این الف»

و: «در کف هریک اگر شمعی بدی                                       اختلاف از گفتشان بیرون شدی»

محدودیت دانش ما تا در دنیا هستیم گرفتاری و نقص بزرگ ماست. خدا هم ما را چنین به خودمان می‌شناساند: «و ما اوتیتم من العلم الا قلیلاً» اما آنچه مهم است این است که با وجود این گرفتاری انسان در دنیا و تا پیش از بر افتادن پرده‌ها و آشکار شدن حقایق، تا جایی که ممکن است با خردورزی و رعایت عدل و انصاف امور را بسنجد، در داوری‌ها احتیاط کند، زود قضاوت نکند، به آنچه گمان دارد اکتفا نکند و تا جایی که برایش ممکن است خود را از کمند تعصب‌ها و بند تعلق‌ها برهاند.

4- قرآن به ما می‌آموزد: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى‏ أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى‏ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُون‏»

چقدر پیش می‌آید که دشمنی با قومی، و نه دشمنی که اختلاف و مخالفت، ما را به فرونهادن رسم عدالت و انصاف وامی‌دارد. چقدر خنده‌ام می‌گیرد که در دعواهای سیاسی می‌شنوم که طرفداران یک گروه گروه دیگر را به بی‌منطقی، خشونت‌ورزی، دروغ‌گویی، بی‌انصافی، ناجوانمردی و... متهم می‌کنند و جاهلانه چنین می اندیشند که در گروه خودشان از این قماش پیدا نمی‌شود. فرقی ندارد، این جهالت و این داوری کودکانه در هر دو گروه دیده می‌شود.

از نگاهی حکیمانه یک نمونه‌ی خنده‌دار دیگرش در این انتخابات این است که شما اگر از طرفداران هریک از نامزدها بپرسید به نظر شما اکثریت با کیست و چه کسی رأی می‌آورد و یا چه کسی در فلان مناظره موفق بوده است از نظرگاه خودش پاسخ می‌دهد و نام نامزد مقبول خودش را بر زبان می‌آورد! این‌جاست که یاد همان آیه می‌افتم که: «كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُون‏» که شاید نوعی طنز تلخ و حکیمانه‌ی قرآنی هم در آن نهفته است، گویی پدری حکیمانه به ستیز کودکانه‌ی فرزندان کوچکش می‌نگرد و با تلخند، با خود چنین زمزمه می‌کند.

5- نکته‌ی دیگری که در روابط ما با هم و به تبع آن در قضاوت‌ها و داوری‌ها بسیار فراموش می‌شود چنان‌که در نامه‌ی اول هم گفتم این اصل اصیل و بسیار مهم اخلاقی است که: «آنچه بر خود می‌پسندی بر دیگران هم بپسند و آنچه بر خود نمی‌پسندی بر دیگران هم نپسند.» امیرالمؤمنین علیه‌السلام این اصل را به تفصیل در نامه به امام مجتبی چنین شرح می‌دهد:

«يَا بُنَيَّ اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ غَيْرِكَ فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ وَ اكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا وَ لَا تَظْلِمْ كَمَا لَا تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ وَ أَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ وَ اسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُ مِنْ غَيْرِكَ وَ ارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِك»

ولی خدا شدن بر آب رفتن و از غیب خبر آوردن نیست، همین ریزه‌کاری‌هاست. کدام جوانمرد است که به این اصل عمل کند؟

مثال‌های زیرپا نهادن این اصل در منازعات سیاسی بی‌حد و حصر است. یک نمونه‌ی جالب عرض می‌کنم: طرفداران یک نامزد رنگ سبز را نماد خود انتخاب کرده‌اند، اما تردیدی نیست که برخی از آنان اگر همین کار را رقیبشان می‌کرد او را به سوءاستفاده از مقدسات متهم می‌کردند و متقابلاً برخی از مخالفان منتقدشان که آنان را به این امر متهم می‌کنند اگر خودشان چنین می‌کردند کار خود را نیکو می‌شمردند. این همان حکمت قرآنی است که: «كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ» اگر فکر کنیم نمونه‌های دیگر هم زیاد است.

کاش اقلاً ما که دغدغه‌ی دینی داریم این اصل را مرتب به خودمان یادآوری کنیم و مدام به آن فکر کنیم و در عمل به آن بکوشیم. مثلاً دقت کنیم که آیا اگر آنچه مورد انتقادمان است از جانب فرد مورد علاقه‌مان بود باز هم با آن مخالف می‌بودیم و متقابلاً اگر آنچه با آن موافقیم به رقیب و مخالفمان انتساب داشت باز هم از آن ستایش می‌کردیم؟ یا آیا راضی می‌شویم رقیب هم همین شیوه‌ی تبلیغات ما را در پیش بگیرد؟ و بسیاری از نمونه‌های فراموش شده‌ی دیگر...

6- یک اصل حکیمانه‌ی دیگر در این مجادلات آن است که معمولاً طرفداران هر دیدگاه نگاهی کوتاه و سطحی به تاریخ دارند. یک گروه می‌اندیشد که اگر کسی که با او مخالف است بر سر کار بماند کشور به ویرانه تبدیل می‌شود و بودن او تا کنون هم کشور را سال‌ها به عقب برده است و اگر شخص مورد نظر خودش بر سر کار بیاید مملکت گلستان می‌شود و گروه دیگر فکر می‌کند که اگر کسی که با او مخالف است در رأس امور قرار بگیرد چیزی از دین و انقلاب و ولایت نمی‌ماند. در حالی‌که از این اشخاص و دولت‌ها و حکومت‌ها بسیار آمده و رفته‌اند، اما آب از آب تکان نخورده است. به قول مولانا:

«شد مبدل آب این جو چند بار                                                       عکس آب و عکس اختر بر قرار»

آن‌ها که آمده و رفته‌اند اگر خوب بوده‌اند ذکر خیرشان بر سر زبان‌هاست و اگر بد بوده‌اند با رفتن زمستان دولتشان، روسیاهی بر ذغال خاطراتشان مانده است! حتما یادت هست که این جمله را در عهد مالک می‌خواندیم و درباره‌اش بحث می‌کردیم که: « إِنَّمَا يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحِينَ بِمَا يُجْرِي اللَّهُ لَهُمْ عَلَى أَلْسُنِ عِبَادِهِ»

باز هم به تعبیر قرآن «أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ»

پس خیلی کودکانه است که فکر کنیم با آمدن یک نفر همه‌ی مشکلات حل می‌شود یا آن‌که با نیامدن او و آمدن رقیبش کشور در پرتگاه سقوط قرار می‌گیرد. این نشان می‌دهد که ما در اکنون زندگی می‌کنیم و از نگاهی که وسعتی به ژرفای تاریخ داشته باشد بی‌بهره‌ایم.

7- و هفتمین نکته‌ی حکیمانه آن است که نگاه ما در نقدها و رد و قبول‌ها مثل نگاه کامپیوتر صفر و یکی است و افراد را حق مطلق یا باطل مطلق می‌بینیم. به تعبیر حکیمانه‌ی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در خطبه‌ی50 نهج‌البلاغه:

« فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ يَخْفَ عَلَى الْمُرْتَادِينَ وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِينَ وَ لَكِنْ يُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ  وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَيُمْزَجَان»

«پس اگر باطل با حقّ در هم نمى‏شد راه حقّ بر خواهان آن پوشيده نمى‏گرديد، و اگر حقّ در ميان باطل پنهان نمى‏بود دشمنان (هرگز) نمى‏توانستند از آن بد گوئى كنند، وليكن قسمتى از حقّ و قسمتى از باطل فرا گرفته و درهم مى‏گردد.»

به تعبیر حکیمانه‌ی مولانا در مثنوی هیچ‌کس سکه‌ی نارایج را قلب نمی‌کند: مثلاً در زمان ما کسی اسکناس سه‌هزار تومانی یا شش‌هزار تومانی تقلبی درست نمی‌کند! اسکناس جعلی را از هزار و دوهزار و پنج هزار تومانی درست می‌کنند! به همین صورت باطل مطلق هم نداریم چون باطل اگر حقیقت خود را نشان دهد و خود را به لباس حق نیاراید ناراستی آن بر همه روشن می‌شود. باطل تا جامه‌ی حق را در بر نکند پذیرفتنی نمی‌شود. شیطان هم آدم را با وعده‌ی خلود در بهشت می‌فریبد.

این نکته‌ی ژرف حکیمانه، فرض معرفت‌شناسانه و وجودشناسانه‌ی نقد و انتقاد است، زیرا نقد با پذیرش این فرض معنا دارد وگرنه کسی حق یا باطل مطلق را نقد نمی‌کند. پس کار ما آن است که حق را در لباس باطل و باطل را در لباس حق تشخیص دهیم و چنین نباشد که در شخص یا گروه مخالف، هیچ سخن درست و صفت نیکویی را نبینیم یا در شخص و گروه مورد قبولمان هیچ اندیشه‌ی ناراست و هیچ صفت زشتی را ننگریم. تعصب چیزی غیر از این نیست. باز هم تکرار می‌کنم که چقدر بچه‌گانه و جاهلانه است کار کسانی که شخص و فرد و اندیشه‌ی مقبول خودشان را حق مطلق می‌دانند و گاه اگر همان حق را از مخالف خود ببینند به آن اعتراف ندارند و بلکه آن را زشتی و کژی می‌بینند و از طرف دیگر اگر سخن و اندیشه و کار زشتی را از مخالف ببینند بر می‌آشوبند و رگ‌های گردن به حجت قوی می‌کنند، اما اگر همان را از خودی‌ها ببینند زبان به ستایش می‌گشایند.

داستانی را نقل می‌کنند که به گمانم مسیح علیه‌السلام از راهی می‌گذشت که در آن حیوان مرده و گندیده‌ای افتاده بود. یاران ایشان بینی خود را گرفتند، اما آن حضرت از سفیدی دندان‌های زیبای آن حیوان تعریف فرمود.

این حکمت قرآنی را به یاد بیاوریم که قرآن حتی از شراب و قمار که نزد ما پلیدترین چیزهاست تعریف می‌کند و در آیه‌ی 219 بقره می‌فرماید: «فیهما منافع للناس» اما در عین حال «اثمهما اکبر من نفعهما»

انصاف نوعی هنر است و انسان منصف هنرمند. کیست که بتواند عیب فرد و گروهی که دوست می‌دارد ببیند یا به ارزش‌ها و زیبایی‌های شخص و گروه مخالف خود اذعان کند؟ هر کس چنین است خوش به حالش!

8- قرآن کریم می‌فرماید: «لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ في‏ ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَميعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فيهِ تَخْتَلِفُون‏» (مائده، 48) و تعبیر «وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَة» و مانند آن در موارد دیگری مانند آیات 19 یونس، 118 هود، 93 نحل و 8 شوری هم هست.

به فرموده‌ی این آیات انسان‌ها به صورت یکسان و «امت واحده» خلق نشده‌اند و اگر خدا می‌خواست انسان‌ها را مثل گیاهان  حیوانات یکسان و بدون تفاوت و تمایز بیافریند چنین می‌کرد. این تفاوت در جهات گوناگونی است که یکی از آن‌ها تفاوت‌های فکری است. این را به عنوان واقعیت باید پذیرفت. البته این به معنای آن نیست که هرکس به فکر خود باشد و امر به معروف و نهی از منکر و تبلیغ حق و ارشاد انسان‌ها تعطیل شود. مراد آن است که اگر با همه‌ی تلاش‌ها و کوشش‌ها، نتوانستیم دیگران را متقاعد کنیم که مانند ما بیندیشند نباید گریبان چاک کنیم، چون بالاخره خداوند انسان‌ها را یکسان نیافریده است.

یک مصداق این تفاوت هم تفاوت‌های فکری سیاسی است. نباید توقع داشت که آدم‌ها مثل درختان و اسب‌ها و ماهی‌ها و... همه یکسان باشند و مثل هم بیندیشند.

9- قرآن کریم می‌فرماید: «أَ وَ لا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ في‏ كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَ لا هُمْ يَذَّكَّرُون‏»

طبق این آیه (توبه، 126) گرچه ما همیشه امتحان می‌شویم، اما در هر سال یکی دو آزمون بزرگ را در پیش داریم که مهم‌تر است. انتخابات مثل خیلی از حوادث و رویدادهای دیگر در زندگی ما یک آزمون است. خدا نکند که ما در این آزمون پیروز نباشیم، بلکه گردن خود را پل پیروزی دیگران قرار دهیم و آخرت خود را برای دنیای دیگران تباه کنیم.